Postavljanje spomenika Pavlu Đurišiću u Gornjem Zaostru kod Berana, izazvalo je val ogorčenja i osuda širom Crne Gore i regije. Bošnjačko vijeće u Crnoj Gori ocijenilo je ovaj čin kao “grubu provokaciju i uvredu za sve Bošnjake, ali i sve građane koji vjeruju u antifašizam i civilizacijske vrijednosti”. No, iza ove simbolične provokacije stoji krvava historija – i ime Pavla Đurišića s pravom izaziva jezu.
Ko je bio Pavle Đurišić?
Pavle Đurišić (1909–1945) bio je četnički vojvoda i komandant jedinica u Crnoj Gori i Sandžaku tokom Drugog svjetskog rata. Početkom rata borio se u redovima jugoslovenske kraljevske vojske, da bi ubrzo postao jedan od ključnih ljudi u četničkoj hijerarhiji pod komandom Draže Mihailovića. Ono po čemu je ostao upamćen nisu vojni podvizi, već monstruozni zločini nad civilnim stanovništvom – prvenstveno nad Bošnjacima.
Masakri u Sandžaku i istočnoj Bosni
Od januara do marta 1943. godine, jedinice pod komandom Pavla Đurišića sprovele su brutalnu kampanju etničkog čišćenja u Sandžaku, istočnoj Bosni i sjevernoj Crnoj Gori. Sama brojka ubijenih je stravična – preko 9.000 ubijenih civila, među kojima su većina bile žene, djeca i starci.
U svom izvještaju Draži Mihailoviću od 13. februara 1943. godine, Đurišić se sam hvalio “uspjehom” svoje operacije:
“Likvidirano je oko 1.200 muslimanskih boraca i oko 8.000 žena, djece i staraca.”
Riječ je o jednoj od najtežih epizoda zločina nad Bošnjacima u 20. stoljeću, koji se po brutalnosti i razmjerama mogu porediti s najstrašnijim poglavljima rata.
Kolašin: Zatvor i egzekucije
Poseban teror Đurišićeve snage su sprovodile u Kolašinu, gdje je formiran zloglasni zatvor. U februaru 1943. godine, najmanje 74 zatvorenika su streljana u obližnjoj Brezi, dok je u aprilu iste godine čak 313 zarobljenika predato italijanskim okupatorima – 27 njih je kasnije pogubljeno. Zatvor je postao simbol straha, tortura i smrtnog progona neistomišljenika.
Savezništvo s fašistima
Uprkos nacionalističkoj retorici, Đurišić nije prezirao ni saradnju s okupatorima. Njegove trupe su često djelovale uz logističku podršku italijanskih i njemačkih snaga, s ciljem uništenja partizanskih jedinica i muslimanskog stanovništva. Ideološki, četnički projekt je uključivao stvaranje etnički čiste “velike Srbije” – što je u praksi značilo istrebljenje drugih.
Smrt bez suda – i bez kajanja
Đurišić je uhvaćen 1945. godine na teritoriji Nezavisne Države Hrvatske. Prema historijskim podacima, ubijen je bez suđenja, najvjerovatnije u logoru Jasenovac. Nije dočekao pravdu, ali nije ni pokazao kajanje za zločine koje je počinio.
Spomenik zločinu
Odluka da se ovom čovjeku podigne spomenik 80 godina kasnije, ne može se tumačiti drugačije nego kao revizionizam i otvorena provokacija. Bošnjačko vijeće u Crnoj Gori, ali i predsjednik države Jakov Milatović, pozvali su na hitno uklanjanje spomenika, upozoravajući da takav čin vrijeđa žrtve, potiče mržnju i razara multietnički karakter Crne Gore.
“Antifašizam nije samo historijska činjenica već aktivno opredjeljenje države. Ne smijemo dozvoliti rehabilitaciju zločina i zločinaca,” poručio je predsjednik Milatović.
Simbol genocidne politike
Pavle Đurišić nije heroj, već simbol tame – genocidne politike, ratnog terora i najnižih oblika ljudske mržnje. Onima koji pokušavaju revidirati historiju i pretvoriti krvnika u junaka, mora se odgovoriti – odlučno, zakonski i moralno.
U ime hiljada ubijenih civila – nijemi ne smijemo biti.
