Belgijski sportski ronilac i amaterski fotograf Rene Vuters zaronio je u Jadransko more, jugoistočno od ostrva Lošinja, 1996. godine. Na dubini od 45 metara, između stena, ugledao je bronzanu statuu antičkog sportiste.
Dve godine kasnije o svom otkriću je obavestio lokalne vlasti, nakon čega su organizovana podvodna istraživanja i složena akcija izvlačenja. Skulptura je izvađena 27. aprila 1999. godine, uz učešće hrvatskih arheologa, ronilaca i drugih stručnjaka.
Strigil nije sačuvan
Statua pripada skulpturalnom tipu poznatom kao Apoksiomen (apoxyómenos), nazvanom prema grčkom glagolu koji se odnosi na struganje i čišćenje.
Naime, antički sportisti su nakon vežbanja ili takmičenja sa tela uklanjali ulje, znoj i prašinu zakrivljenim metalnim strugačem, poznatim kao strigil. Primerak pronađen kod Lošinja prikazuje sportistu u tom kontekstu, dok je arheolog Nenad Cambi još preciznije protumačio položaj njegovih ruku – sportista više ne čisti sopstveno telo, već sam strigil nakon upotrebe.
Pošto strigil nije sačuvan uz statuu, ovo ostaje stručno tumačenje, a ne činjenica koja se može u potpunosti dokazati.
Skulptura visoka 192 centimetra pronađena je u izuzetno očuvanom stanju. Nedostajao joj je mali prst leve ruke, dok oči, prvobitno izrađene od posebnog materijala i umetnute u očne duplje, nisu sačuvane. Na desnom stopalu ostao je i deo originalnog bronzanog postolja.
Ovakav stepen očuvanosti posebno je dragocen jer su velike antičke bronzane statue danas veoma retke. Bronza je tokom vekova često pretapana i ponovo korišćena za izradu drugih predmeta.
Kako je završio u Jadranu?
Tačnu godinu nastanka skulpture nije moguće utvrditi. Apoksiomen se najčešće datira u kasnohelenistički period, odnosno u drugi ili prvi vek pre nove ere, dok se stariji grčki prototip kojem pripada ovaj skulpturalni tip smešta oko sredine četvrtog veka pre nove ere.
Autor i radionica u kojoj je izrađen primerak pronađen kod Lošinja nisu poznati, a među stručnjacima ne postoji ni saglasnost o autorstvu izvornog prototipa. Zbog toga nije opravdano hrvatskog Apoksiomena jednostavno pripisivati nekom od slavnih grčkih vajara, poput Lizipa.
Kako je bronzani sportista završio na dnu Jadranskog mora, i dalje je nepoznato. Podvodna istraživanja pomenutog područja donela su pojedine antičke nalaze, među kojima su delovi amfora i deo olovnog sidra, ali nije otkriven arheološki sklop koji bi pouzdano dokazao kojoj je brodskoj olupini Apoksiomen pripadao.
Jedna od hipoteza jeste da je statua bila teret na rimskom brodu i da je tokom nevremena završila u moru, možda čak i namerno izbačena kako bi se plovilo rasteretilo. Razmatrana je i moguća veza sa rimskim brodolomom kod Svetog Petra na Iloviku, ali ni ta pretpostavka za sada nije potvrđena.
Jedan od najneobičnijih tragova Apoksiomenove prošlosti nije pronađen u njegovoj okolini, već u njegovoj (šupljoj) unutrašnjosti. Restauratori su otkrili ostatke gnezda malog glodara, verovatno miša, napravljenog uglavnom od stabljika i listova trava, ali i lovorovog lišća, semenki i drugih biljnih ostataka.
Dug proces spasavanja
Arheobotaničkom analizom identifikovano je 818 pojedinačnih biljnih ostataka iz 39 taksona. Ovaj nalaz pokazuje da je statua, pre nego što je završila u moru, određeno vreme morala da se nalazi na mestu dostupnom životinji koja je u njenoj unutrašnjosti napravila gnezdo.
Organski materijal pronađen u statui pružio je i važan hronološki trag. Radiokarbonsko datiranje tri uzorka organskog materijala iz unutrašnjosti pokazalo je vremenski raspon od 100. godine pre nove ere do 250. godine nove ere.
Ovaj rezultat ne datira nastanak skulpture niti trenutak njenog potonuća, već organski materijal koji je dospeo u statuu dok se još nalazila na kopnu. Zato pruža dragocen podatak o antičkoj istoriji ovog predmeta, ali ne otkriva kada je tačno Apoksiomen završio u moru.
Nakon izvlačenja počeo je dug proces spasavanja skulpture. Bilo je potrebno ukloniti soli, naslage i morske organizme koji su se nakupili tokom njenog boravka u Jadranu, a 2000. godine u Hrvatskom restauratorskom zavodu započeti su radovi, koji su trajali šest godina.
Rendgenski i gama-radiografski snimci pokazali su da statua nije izlivena iz jednog komada. Pojedini delovi tela izrađeni su zasebno, a zatim spojeni, dok su na bronzi uočene i brojne antičke zakrpe i popravke. Restauracija je tako otkrila i detalje o radu majstora koji su skulpturu izradili pre više od dve hiljade godina.
Izlagan širom sveta
Nakon restauracije, Apoksiomen je od 2006. godine izlagan u Hrvatskoj i inostranstvu, između ostalog u čuvenim muzejima u Firenci, Parizu, Los Anđelesu i Londonu.
Konačno, 30. aprila 2016. godine u Malom Lošinju otvoren je Muzej Apoksiomena, posebno uređen za trajno izlaganje bronzanog sportiste pronađenog u obližnjem moru.
Priču o Apoksiomenu iz Hrvatske donosi portal Dnevno.hr, koji za oktobar i novembar najavljuje serijal “Najveća arheološka otkrića Hrvatske”.
Planirano je deset priča o arheološkim nalazištima i predmetima koji su pomogli u rekonstrukciji prošlosti – od praistorije do srednjeg veka. Fosili, grobnice, olupine brodova, natpisi, vojni logori i drugi arheološki tragovi otkrivaju burnu i zanimljivu prošlost ovih prostora.
Autor: Pink.rs
